Anasayfa / Klinik Psikoloji / Psikolojide Concorde Yanılımı (Umut Teorisi) ve Özellikleri

Psikolojide Concorde Yanılımı (Umut Teorisi) ve Özellikleri

Concorde yanılımı (umut teorisi)na göre; insanları kazançlarından çok, yitirdikleri şeyler harekete geçiriyor ve yitirilenler biriktikçe insanlar daha riskli davranışlar içine giriyor. Örneğin at yarışlarında son bahislerde, ilk bahislere oranla daha yüksek paralar döner. Günün sonunda parasının çoğunun yitirmiş olan bahisci, yitirdiklerini geri almak umuduyla elindeki tüm parayı son bahise yatırmaktan kendini alıkoyamaz.

1996 yılında İngiliz Psikoloji Derneği’nin gerçekleştirdiği ”Düşünme” konulu konferansta Oxford Üniversitesi zooglarından Alex Kacelnik aposin ortaya attığı ”Concorde yanılımı” teorisi, pek çok aklı başında, sağduyu sahibi insanın nasıl para batırma yanılımı tuzağına düştüğünü açıklıyor. Hayvanlardaki davranış biçimlerini inceleyen ethologlar, insanlarda para batırma yanılımına yol açan düşünce silsilesinin, hayvanlarda Concorde yanılımı adı altında ortaya çıktığını belirtiyor. Concorde adlı süpersonik uçağın, daha ilk deneme uçuşunda beklentilerin altında performans sergileyerek başarısız bulunmasına karşın üretimine ve yatırımlara devam edilmesi, uçağın adının psikolojide ”yeter artık” diyememe takıntısına verilmesine yol açmıştı. Bu olgudan esinlenen ethologlar, geçmişteki yatırımların ”yüzü suyu hürmetine” bugünkü olumsuz gidişatı devam ettirme çabalarına Concorde yanılımı adını vermişlerdi.

Son yıllara dek hayvanlarda görüldüğü ileri sürülen Concorde yanılımı ile insanlara özgü para batırma korkusu arasında benzerlik olabileceği fikri kimsenin aklına gelmemişti. Ne var ki son günlerde hayvanlardaki durum muhakemesi yapma yeteneğinin insanlardakine çok benzediği görüşü giderek yaygınlık kazanıyor.

 Terk Edilen Eşler

Concorde yanılımı evrim teorisi çerçevesinde ortaya atılan bir kavramdır. Üreme sürecini başarıyla sürdürmek için hayvanlar önce eş bulmak, yuva kurmak, yavrularını büyütmek ve korumak gibi bir dizi sorumluluğun altına girer. Bu sorumluluklarını yerine getirirken, hayvanlar bir takım özveri ve yatırımlarda bulunur; önlerine bir engel çıktığında sorumluluklarına devam edip etmeme kararını şimdiki durumunu değerlendirerek yapar.

1972 yılında Newark’taki Rutgers Üniversitesi evrim teorisyeni Robert Trivers, çift oluşturan hayvanlarda eşlerden birinin yuvayı terkederek yavruların büyütülmesi sorumluluğunu diğer çiftin sırtına yüklediğini fark etti. Trivers’e göre yuvayı terkeden genellikle daha az yatırımda bulunan taraf (çoğunlukla erkek) oluyordu.

Oxford Üniversitesi’nden Richard Dawkins ve öğrencisi Tamsin Carlisle, hayvanların önlerindeki seçenekleri değerlendirirken gelecekteki kazançtan çok ilk yatırımları göz önünde bulundurduğunu iddia eden Trivers’e karşı çıktılar. Dawkins’e göre doğal ayıklama sürecinde yuvayı terk eden taraf, yalnızca bu işten avantaj sağladığı için çeker gider; yaptığı ön yatırımları düşündüğü için değil. Ne var ki Dawkins araştırmalarını derinleştirdikçe hayvanlarda Concorde yanılımı adı verilen takıntının mümkün olabileceğini fark etti. Dawkins’ten başka Florida Üniversitesi’nden Jane Brockmann , Kingston Queen Üniversitesi’nden Robert Lavery ve Carleton Üniversitesi’nden Patrick Weatherhead hayvanların çeşitli davranışları altında Concorde yanılımının olup olmadığını araştırdı. Bütün bu çalışmaların sonuçlarını değerlendiren bir grup bilim adamı, hayvanlar dünyasındaki bazı kavramların araştırmacıların kafasını karıştırdığı ve bulguların önyargıyla değerlendirilmiş olabileceği varsayımı üzerinde duruyor. / Kaynak: Reyhan Oksay

Hakkında İdris Gündüzalp

PdrGünlüğü sitesinin kurucu ve editörü olarak yaklaşık 6 yıldır burada yazıyorum. Uzmanlığım çocuk ve ergen psikolojisi olmakla beraber temel amacım mesleğimiz için faydalı paylaşımlarda bulunmaktır.

İlginizi Çekebilir

İnsanlığın Yeni Hezeyanı “Truman Sanrısı”

ABD’de yapılan araştırmalar, adını “Truman Show” isimli filmden alan bir psikolojik “sanrı” hastalığının hızla yaygınlaştığını …

Bir Cevap Yazın

E-posta hesabınız yayımlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir