Anasayfa / Psikiyatri / Parayı Batırma Yanılımı (Sunk Cost Fallacy) Nedir?

Parayı Batırma Yanılımı (Sunk Cost Fallacy) Nedir?

Rasyonel bir karar, geçmişteki yatırımlara göre değil, gelecekteki kazançlara göre yapılmalıdır.

Aksayan, canınızı sıkan bir ilişkiyi hiç inatla sürdürmeye çalıştınız mı?

Fiks fiyata sınırsız yemek olanağı sunan lokantalarda çatlayıncaya kadar yedikten sonra, ödediğiniz parayı çıkartmak için hâlâ bir lokma daha yemeğe çalıştığınız oldu mu?

Kuzey İrlanda’daki barış referandumunda, sizin tarafın çok kayıp verdiğini öne sürerek oyunuzu savaştan yana mı kullandınız?

Yukarıdaki sorulardan bir tanesine bile ”evet” demeniz, sizde psikolojide ”Parayı batırma yanılımı-Sunk cost fallacy” denilen takıntı var demektir. Bu takıntı, seçenekleri gelecekteki kazançlara göre değil de geçmişteki yatırımlara göre değerlendiren kişilerde ortaya çıkar. Rasyonal bir seçim yalnızca geleceğin kâr ve zarar hesapları üzerine yapılmalıdır; geçmişte ödenen bedeller ve elde edilen kazançlar bugünkü seçimi etkilememelidir.

Psikologlar, karar alma sürecinin altında yatan gizli zihinsel faaliyetleri ortaya çıkartmak için düşünceyi etkileyen eğilim ve yanılgılardan yola çıkarlar. Parayı batırma yanılımı üzerine bugüne dek yapılan pek çok araştırma ve inceleme bu olgunun bilinmeyen yönlerinin gün ışığına çıkartıyor. Bu konuda yapılan son bir araştırmaya göre karar alma sürecinde geçmişte yapılan yatırımların büyük ağırlığı var. Söz konusu araştırmada üç grup deneğe, üç farklı fiyattan sezonluk sinema bileti satıldı. Birinci gruba satılan kombine biletin fiyatı 15 dolarken, ikinci grubunki 2 dolar, üçüncü grubunki ise 7 dolardı. Sezon sonunda deneklerin kaç film izlediği araştırıldı. Ucuz bilet alan denekler, pahalı bilet alanlara oranla daha az sayıda filme gitmişlerdi. En fazla sayıda filmi 15 dolar ödeyen grup izlemişti.

Profesyonel basketbol antrenörleri de parayı batırma takıntısından etkileniyor. Kaliforniya Üniversitesi’nden Ha Hoang ve Barry Staw’ın antrenörler üzerinde yürüttüğü bir çalışmada oyuncuların, performanslarına göre değil aldıkları ücretlere göre değerlendirildikleri ortaya çıktı. Pahalı oyuncuların daha fazla oyunda oynatıldığı ve takımda daha uzun süre tutulduğu izlendi.

Mantıksal bir açıklaması olmayan para batırma yanılımı yalnızca spor ve eğlence dünyasında görülmüyor; iş yaşamında da alınan kararlar bu takıntıdan büyük ölçüde etkileniyor. Indiana Üniversitesi’nden Anne McCarthy ve araştırma ekibinin yürüttüğü başka bir araştırmada, yeni iş kuran girişimcilerin işleri yolunda gitmese de yatırımları kısmayıp büyük bir inatla işi sürdürdükleri görüldü.

Bu ve buna benzer araştırmaların sonuçlarını değerlendiren Staw, ilk aldıkları kararları haklı çıkartma çabası içine giren insanların, geçmişte ödedikleri bedelleri kurtarma umudundan çok zor vazgeçtiklerini söylüyor.

Hakkında İdris Gündüzalp

PdrGünlüğü sitesinin kurucu ve editörü olarak yaklaşık 6 yıldır burada yazıyorum. Uzmanlığım çocuk ve ergen psikolojisi olmakla beraber temel amacım mesleğimiz için faydalı paylaşımlarda bulunmaktır.

İlginizi Çekebilir

İnsanlığın Yeni Hezeyanı “Truman Sanrısı”

ABD’de yapılan araştırmalar, adını “Truman Show” isimli filmden alan bir psikolojik “sanrı” hastalığının hızla yaygınlaştığını …

Bir Cevap Yazın

E-posta hesabınız yayımlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir